Czasy powieści o Doktorze Dolittle
Czas akcji to IXX w., kiedy w państwach Europy nastąpił gwałtowny rozwój kultury, przemysłu, transportu i zbrojeń, państwa te prowadziły ekspansywną działalność eksploatacji obszarów Afryki, Ameryki, Azji, których mieszkańców uważano za mniej cywilizowanych. Dlatego wykorzystywani byli oni jako niewolnicy. Co prawda już w powieści Poczta Doktora Dolittle wspomniane jest, że łowcy i handlarze niewolników zostali uznani za piratów a ich działalność stała się nielegalna, ale należy pamiętać o tym, że niewolnicy byli ofiarami europejskiej dominacji.
Naturalnie Doktor Dolittle uczestniczy w uwolnieniu niewolników z rąk łowców, a wszystkich miejscowych traktuje z szacunkiem (Poczta Doktora Dolittle, Doctor Dolittle Post Office).
Wątki różnic kulturowych w książkach o Doktorze Dolittle
Czarnoskórzy Afrykańczycy, Czerwonoskórzy Indianie
W książkach Hugh Loftinga Afrykańczycy byli nazywani Czarnoskórymi (Black Men), a Indianie z okolic Ameryki Południowej – Czerwonoskórymi. Wynikało to jednak z tego, że w tamtych latach kolor skóry był jednoznacznie kojarzony z pochodzeniem, ponieważ zależność koloru skóry i pochodzenia z danego kontynentu była 100-procentowa. To znaczy, w tamtych czasach w Europie żyli praktycznie wyłącznie biali ludzie, w Afryce Czarnoskórzy, w Ameryce rdzenni mieszkańcy byli Indianami o skórze czerwonej. Więc kolor skóry wówczas był synonimem pochodzenia, a więc zamiennie używano np. słów Afrykańczyk i Czarnoskóry, a Afrykanie używali słów Biały Człowiek jako synonim Europejczyków.
Przeszukując najstarszą książkę o Doktorze Dollitle, Doktor Dolittle i Jego Zwierzęta (The Story of Doctor Dolittle), pod kątem koloru skóry można zauważyć także, że w większości przypadków autor posługuje się bardziej imionami i funkcjami (np. Królowa Ermintruda (Queen Ermintrude)) nie wskazując na kolor skóry tam gdzie nie jest to istotne z punktu widzenia toku akcji powieści.
Wątek Księcia Bumpo (Prince Bumpo), następcy tronu afrykańskiego królestwa Jolliginki
W części Dolittle i Jego Zwierzęta (The Story of Doctor Dolittle) znajduje się wątek Księcia Bumpo, syna afrykańskiego króla. Książę był jeszcze dzieckiem i czytał bajkę o Śpiącej Królewnie (The Sleeping Beauty). Wybrał się w podróż w poszukiwaniu Śpiącej Królewny, znalazł ją i pocałował. Ona obudziła się, jednak wystraszyła się Czarnoskórego Księcia. Dlatego chciał on stać się białym.
Uwaga: Książki wydane w Anglii po 1988 r. mają podmieniony ten wątek na inny.
Historia ta jest historią opisującą wyobrażenia dziecka o różnicach kulturowych lub pokazuje różnice kulturowe dzieciom. Dalsze losy Księcia Bumpo jednak zacierają te różnice, gdy przeprowadza się on do Anglii, studiuje na Oxfordzie, staje się on członkiem ekipy Doktora Dolittle i jest bardzo pomocny szczególnie podczas ich podróży. Czytelnicy przekonują się, że różnice kulturowe zacierają się w pewnym stopniu (bo nie całkowicie – Książę pozostaje afrykańskim księciem).
Wątek walki ramię w ramię Czarnego, Czerwonego i Białego
W części Podróże Doktora Dolittle (The Voyages of Doctor Dolittle) występuje wątek walki u boku 3 przyjaciół – Doktora Dolittle, Afrykańskiego Księcia Bumpo i Indianina Wielkiej Strzały (w in. wydaniach Długiej Strzały). Walka ta upamiętniona została wierszem (tłum. JANINA MORTKOWICZOWA):
TRZEJ BOHATEROWIE
Noc już nadchodzi, ogień zamiera,
Słuchajcie pieśni o Trzech Bohaterach,
Którzy walczyli niby bogowie,
Gdy nas napadli Bagiagderagowie.
Bagiagderagowie dzicy, zajadli,
Na naszą wioskę chmarą napadli,
Zginąłby spokój, szczęście i zdrowie,
Gdyby nie dzielni bohaterowie.
Jeden był czarny jak groźna chmura,
Drugi czerwony, wielki jak góra,
Trzeci był biały, krągły jak jajo,
Bohaterowie w bój wyruszają.
Zgodnie walczyli w jednym szeregu.
Cuda czyniła siła czarnego,
Czerwony walczył groźny i śmiały,
Ale najdzielniej spisał się biały.
Wnuki, prawnuki będą słuchały
Pieśni o czarnym, czerwonym, białym,
Jak to się walczy, wrogów odpiera,
O wielkiej wojnie, o Trzech Bohaterach.
Jak widać i w tym wypadku wyróżnienie kolorów skóry nie miało na celu stopniować ważności żadnego z bohaterów, a było naturalnym elementem opisu ich przygód.
Kontrowersje i cenzura w książkach dla dzieci
Te i inne elementy historyczne, a dziś niepoprawne politycznie, stają się podstawą do zmian ich treści w nowych wydaniach.
Czy tematyka dominacji Europejczyków w IXX w. powinna być pomijana we współczesnych wydaniach dawnych książek? Czy kolor skóry nie powinien pojawić się w wydaniach dla dzieci?
A może jednak właśnie aspekty historyczne powinny nauczyć dziecko historii. No bo nikt nie powie chyba, że dziecko oceni fakt, że istnieli łowcy i handlarze niewolników za coś dobrego?
Jest tu rola rodziców, nauczycieli lub innych osób czytających dziecku. Aby swoim komentarzem nauczyć ich tego, co nie zostało napisane (a nie zostało, bo 100 lat temu było to dla każdego oczywiste).
Dziecko powinno poznać historię. Dorośli także powinni ją pamiętać. Aby uniknąć jej powtórzenia.